دریاچه اورمیه؛ نگین آزربایجان چگونه خشکید؟ — روایت یک فاجعه با اعداد
دریاچه اورمیه روزگاری بزرگترین دریاچه خاورمیانه و یکی از بزرگترین دریاچههای آبشور جهان بود؛ نگینی در قلب آزربایجان که امروز بخش بزرگی از آن به دشتی از نمک بدل شده است. آنچه بر سر این دریاچه آمد، تنها یک بحران زیستمحیطی نیست؛ روایت سه دهه بیتدبیری و بهای سنگینی است که مردم منطقه میپردازند.
زمانی که اورمیه «دریا» بود
در دهههای گذشته، وسعت دریاچه اورمیه در پرآبترین سالها به حدود ۵ تا ۶ هزار کیلومتر مربع میرسید. این پهنه آبی زیستگاه آرتمیا، فلامینگو و دهها گونه پرنده مهاجر بود و اقتصاد گردشگری و سلامت هوای منطقه به آن گره خورده بود. اورمیه برای مردم آزربایجان تنها یک دریاچه نبود؛ بخشی از هویت و حافظه جمعی این سرزمین بود.
چه بر سرش آمد؟
بر پایه گزارشها و پژوهشهای زیستمحیطی، دریاچه از میانه دهه ۱۳۷۰ به بعد روند خشک شدن شتابانی را آغاز کرد و در بدترین سالها بخش بزرگی از سطح خود را از دست داد؛ تا جایی که در برخی سالها تنها بخش کوچکی از پهنه آبی باقی مانده بود. آنچه زمانی «دریا» خوانده میشد، به پهنههای نمکی سفیدی تبدیل شد که از فضا هم دیده میشوند.
خشکسالی بهانه است؛ ریشه در مدیریت است
هرچند کمبارشی نقش داشته، کارشناسان بارها تأکید کردهاند که عامل اصلی، مدیریت نادرست منابع آب بوده است:
- ساخت دهها سد بر رودخانههای ورودی به دریاچه که جریان آب را بهشدت کاهش داد.
- گسترش بیرویه کشاورزی آببر و برداشت سنگین آب در حوضه آبریز.
- احداث میانگذر روی دریاچه که گردش آب را مختل کرد.
بهایی که مردم میپردازند
خشک شدن دریاچه پیامدهای مستقیم بر زندگی میلیونها نفر در آزربایجان غربی، آزربایجان شرقی و مناطق پیرامون داشته است:
- توفانهای نمکی: وزش نمک از بستر خشکشده به مزارع و شهرها، تهدیدی جدی برای سلامت تنفسی و کشاورزی.
- افت کشاورزی و معیشت: شور شدن خاک و کاهش بهرهوری زمینها.
- مهاجرت: فشار اقتصادی و زیستمحیطی که به کوچ از روستاها و شهرهای منطقه دامن میزند.
وعدههای احیا کجا رفت؟
سالها ستاد احیای دریاچه اورمیه تشکیل شد و بودجههای کلانی وعده داده شد، اما نتایج پایدار محدود ماند و در سالهای اخیر بار دیگر روند کاهش تراز آب گزارش شده است. پرسش اصلی مردم منطقه این است: چرا با وجود هشدارهای مکرر کارشناسان، تصمیمهای ریشهای — بهویژه اصلاح الگوی مصرف آب و مدیریت سدها — به تعویق افتاد؟
چرا این موضوع برای آزربایجان مهم است
سرنوشت دریاچه اورمیه، آزمونی برای عدالت زیستمحیطی و توسعه متوازن است. مردم آزربایجان حق دارند بپرسند چرا سرمایه طبیعی سرزمینشان به این نقطه رسیده و چه کسانی باید پاسخگو باشند. احیای اورمیه تنها نجات یک دریاچه نیست؛ دفاع از سلامت، معیشت و آینده میلیونها انسان است.
این گزارش بر پایه پژوهشها و گزارشهای منتشرشده درباره وضعیت دریاچه اورمیه تنظیم شده است. تصویر: نمای دریاچه اورمیه از ایستگاه فضایی بینالمللی (ناسا، مالکیت عمومی). تهیه: آذخبر.
