میرزا حسین رشدیه
در روز هجدهم تیر ماه ۱۲۲۸ به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را از پدر خود ماللا مهدی آموخت. از کودکی در ذکاوت زبانزد بود و در ۲۲ سالگی امام جمعه یکی از مساجد تبریز شد.
رشدیه تحت تأثیر مقالهای چاپ شده در روزنامه اختر، مبنی بر ضرورت اصلاح نهاد آموزش، به استانبول، مصر و بیروت سفر میکند و به تفحص در حوزه تعلیم و تربیت میپردازد. وی با رؤیت وضع مستعد قفقاز، در سال ۱۸۸۲ مدرسهای در ایروان تاسیس کرده و در همان سالها با مختصات آموزش مترقی آشنا میشود.
وی در بازگشت به تبریز، در ۱۳۰۵ قمری نخستین مدرسه نوین را در محله ششگلان ایجاد میکند و در سال ۱۸۹۴ کتاب درسی خود را با عنوان «وطن دیلی» تألیف میکند. الگوی این کتاب، کتابی بود با همین نام که ۱۴ سال پیش توسط چئرنیاخویسکی برای تدریس زبان تورکی در قفقاز چاپ شده بود. مهمترین ویژگی کتب مذکور، اعمال اصول صوتی در متون آنها است که غرض از آن تسهیل آموزش تورکی آزربایجانی با الفبای عربی بوده است.
رشدیه علاوه بر فعالیت فرهنگی عظیم خویش، در عرصه فعالیت سیاسی نیز فعال بود و روزنامههای مکتب و طوفان تهران را با مضامين ضداستبدادی منتشر میکرد. همچنین از اعضای انجمن باغ میکده بود و در راستای عزل قاجاریان تقلا میکرد.
حاج میرزا حسن مهدی اوغلو رشدیه، سرانجام در ۲۱ آذر ۱۳۲۳ چشم بر جهان فروبست. در طول حیات خویش همواره به سبب داشتن نظرات مترقی، از سوی برخی علما تکفیر و از سوی افرادی مختلف مورد اذیت قرار گرفت لیکن از تلاش خود نکاست و در راستای بیدار کردن مردم به راه خود ادامه داد. رشدیه در تعریف مرام خود سروده است:
هر آنکه در پی علم و دانایی است
بداند که وقت صفآرایی است…
یولو دواملی اولسون
