از سقوط هواپیمای آزال تا حوادث یکاترینبورگ

آغاز تنش‌ها بین آزربایجان و روسیه به سقوط هواپیمای شرکت هواپیمایی آزربایجان ایرلاینز (آزال) در قزاقستان بازمی‌گردد.

شش ماه پیش، در دسامبر ۲۰۲۴، یک هواپیمای مسافربری آزال که از باکو عازم گروزنی بود، بعد از هدف قرار گرفتن توسط پدافند هوایی روسیه در نزدیکی شهر آکتائو در قزاقستان سقوط کرد. در این حادثه، ۳۸ نفر جان باختند و ۲۹ نفر نجات یافتند. این ادعا از سوی کرملین رد شد.

چندی پیش یک نماینده مجلس جمهوری آزربایجان، روسیه را مقصر یک حمله سایبری در ماه فوریه گذشته به این کشور دانست.

ایلهام علی‌یئو، رئیس‌جمهور آزربایجان، نیز از حضور در رژه بزرگ روز پیروزی در ماه مه در مسکو امتناع کرد.

در ادامه، دولت آزربایجان اقدام به بستن «خانه روسیه» و تعدیل نیروی برخی رسانه‌های وابسته به کرملین در پایتخت خود کرد. با این وجود، این تنش‌ها در همان سطح باقی ماند تا اینکه در ۲۷ ژوئن، نیروهای امنیتی روسیه بیش از ۱۰ خانه متعلق به آزربایجانی‌های مقیم روسیه را در یکاترینبورگ مورد بازرسی قرار دادند. این بازرسی‌ها به کشته‌شدن دو تن، زخمی‌شدن یک نفر و بازداشت دست‌کم ۹ نفر منجر شد.

مقامات روسی مدعی‌اند که این اقدامات برای بررسی پرونده‌هایی مربوط به دو دهه پیش بوده و بازداشت‌شدگان در مظان اتهام قتل و اقدام به سوءقصد هستند. اما در آزربایجان، روایت دیگری در جریان است؛ وزارت فرهنگ آزربایجان اتفاقات صورت‌گرفته را به انگیزه‌های قومی نسبت داده و آن را بخشی از روند نگران‌کننده‌ای توصیف کرد که در ماه‌های اخیر شدت گرفته است.

واکنش‌های دیپلماتیک و توقف همکاری‌ها
در پی این وقایع، وزارت خارجه آزربایجان کاردار سفارت روسیه در باکو را احضار کرد و اعتراض رسمی خود را اعلام داشت. هم‌زمان، دفتر خبرگزاری روسی اسپوتنیک در آزربایجان مورد بازرسی قرار گرفت و دو کارمند آن به اتهام همکاری با سرویس‌های اطلاعاتی روسیه بازداشت شدند.

همچنین تمامی برنامه‌های فرهنگی روسیه در آزربایجان و سفر برنامه‌ریزی‌شده معاون نخست‌وزیر روسیه، الکسی اوورچوک، به آطربایجان لغو شد. مقامات آزربایجان تأکید کرده‌اند که در شرایط فعلی، سفر هیچ مقام روسی معنا و محتوای مثبتی نخواهد داشت.

دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، اقدامات اخیر را «فاقد اهمیت سیاسی» دانسته و واکنش‌های تند جمهوری آزربایجان را بی‌دلیل» توصیف کرده است. همچنین، کنستانتین زاتولین، نماینده دومای روسیه، آزربایجان را به حرکت در مسیر جدا از همگرایی با مسکو متهم کرده و آن را نشانه‌ای از دگرگونی رویکرد باکو دانسته است.

وزارت خارجه روسیه با احضار سفیر آزربایجان در مسکو، بازرسی دفتر اسپوتینک در باکو را «غیردوستانه و تحریک‌آمیز» خوانده است.

آینده‌ای نامشخص در سایه تردید
تشدید اقدامات امنیتی، بازداشت کارکنان اسپوتنیک و لغو دیدارهای سطح بالا، همگی نشان از فضای بی‌اعتمادی عمیقی دارد که در حال حاکم شدن بر روابط دو کشور است. گرچه هنوز نشانه‌ای از قطع رسمی روابط وجود ندارد، اما مسیر همکاری‌ها به‌وضوح با موانعی جدی روبه‌رو شده است.

اگر طرفین نتوانند بحران کنونی را از کانال‌های دیپلماتیک مدیریت کنند، ممکن است این تنش‌ها پیامدهایی فراتر از مرزهای دوجانبه در پی داشته باشد؛ به‌ویژه در منطقه‌ای که هم‌اکنون نیز درگیر رقابت‌های منطقه‌ای و پروژه‌های ترانزیتی حساسی چون زنگه‌زور، انرژی و امنیت مرزی است.

در شرایطی که مقامات رسمی هر دو کشور همچنان نسبت به ابعاد کامل این پرونده‌ها سکوت اختیار کرده‌اند، فضای بی‌اعتمادی و تردید بر روابط سیاسی، رسانه‌ای و امنیتی میان باکو و مسکو سایه انداخته است. با توجه‌ به وجود منافع دو کشور در قفقاز، فاکتورهای کلیدی مانند انرژی، ارتباطات ترانزیتی و موضوعاتی چون کریدور زنگه‌زور و ایران، تشدید تنش کنونی ممکن است پیامدهای گسترده‌تری بر معادلات منطقه‌ای به دنبال داشته باشد.