Say 5 — Özəl Dosye: Qazma dağı və 21 Azar

Qazma dağı, federalizm aldatması, 21 Azar, iqtisadiyyat və Qərbi Azərbaycan

(7 Noyabr 2026 · 5 böyük mövzu · mənbəli, soyuqqanlı, bizim lehimizə)

1. QAZMA DAĞI: bir dağın altında bomba, üstündə biz

Trampın hədəf göstərdiyi dağ — və onun bütün İran xalqları üçün mənası

Natanzın yanındakı «Qazma dağı» (Pickaxe Mountain) bu həftə dünya mətbuatının gündəmindədir. Rejim dağın dərinliyini qazır, Tramp zərbə ilə hədələyir, xalqa isə iyod həbləri paylanır. Bu, bizim seçmədiyimiz bir müharibənin hekayəsidir.

I. «Qazma dağı» nədir?

İsfahan ostanının Natanz bölgəsində, məşhur nüvə zənginləşdirmə kompleksindən təxminən 1,5 kilometr cənubda yüksək bir dağ var. Yerli türkcə adı — «Qazma dağı», yəni qazılan, deşilən dağ. Qərb mənbələrində ona «Pickaxe Mountain» (külüng dağı) deyilir. Son illərdə rejim bu dağın sərt qranit kütləsinin altını dərin tunellərlə oydu; hesablamalara görə tunellər 80–100 metr, bəzi qiymətləndirmələrdə daha da dərində yerləşir. Bu dərinlik və sərt daş, dağın altına qoyulan hər şeyi hava zərbələrindən qorumaq üçün seçilib.

Peyk görüntülərinə əsaslanan təhlillərə görə qazıntı 2020-ci ilin payızında başladı, 2021-də sürətləndi və 2026-cı ildə yeni bir mərhələyə qədəm qoydu. Tesisin nə üçün istifadə olunduğu rəsmi təsdiqlənməyib; İran onu «qabaqcıl sentrifuqaların istehsalı və montajı» üçün göstərir, lakin beynəlxalq müfəttişlərə tam giriş verilməyib. Bir sıra təhlillər orada zənginləşdirilmiş uran ehtiyatı və hələ işə salınmamış sentrifuqalar ola biləcəyini ehtimal edir — bu, təsdiqlənməmiş iddiadır.

II. Niyə indi gündəmdədir?

2025-ci ildəki hücumlarda Natanz, Fordov və İsfahan vuruldu, amma Qazma dağı toxunulmadan qaldı. 2026-cı il boyunca Donald Tramp dəfələrlə bu nöqtəni vurmaqla hədələdi: «çox yaxında ora bir zərbə vurarıq», «bəlkə ora getməli olacağıq» kimi ifadələr işlətdi. Rəsmilər planlaşdırılan silahın nüvə deyil, adi, güclü partlayıcı (MOAB tipli) olduğunu bildirir. Bəzi şəxslərin «günlər içində nüvə zərbəsi» iddiası isə heç bir dəlillə təsdiqlənməyib və ehtiyatla qarşılanmalıdır.

Vəziyyətin nə qədər gərgin olduğunu bir detal göstərir: noyabrın 6-da xəbər verildi ki, İran rəsmiləri ehtimal olunan bombardımana hazırlıq olaraq əhaliyə iyod həbləri paylayır. İyod həbi — radiasiya təhlükəsi gözlənildikdə qalxanabənzər vəzini qorumaq üçün verilir. Yəni söhbət artıq təkcə diplomatik hədə-qorxudan getmir; adi insanlara «ən pisinə hazır olun» mesajı verilir.

III. Bizim üçün mənası: seçmədiyimiz müharibə

Bu dağ İsfahan bölgəsindədir, birbaşa Azərbaycanda deyil. Bəs onu niyə öz dosyemizə salırıq? Çünki bu dağın hekayəsi bütün İran xalqlarının — türkün, ərəbin, bəlucun, kürdün, fars xalqının özünün də — ortaq taleyini göstərir. Mərkəzi hakimiyyət onilliklərdir resurslarını, pulunu və riskini bir neçə məqsədə yönəldir: nüvə, raket, bölgə müharibələri. Bunun bədəlini isə dağ yox, dağın ətrafında və uzağında yaşayan adi insanlar ödəyir.

Bir türk fəhləsi Təbrizdə maaşını ala bilmir; bir ana Urmuda uşağına ana dilində kitab tapa bilmir; eyni zamanda milyardlar yerin altındakı tunellərə basdırılır. Bax, Qazma dağı məhz bunun simvoludur: xalqların ehtiyacları yerin üstündə qalır, rejimin ambisiyaları yerin altına gömülür.

IV. Bizim mövqeyimiz

Biz müharibə istəmirik. Heç bir ölkənin başqa bir ölkəni bombalaması bizim xalqımıza xeyir gətirmir — bombalar etnik mənsubiyyət soruşmur; Təbrizin, Urmunun, Ərdəbilin üstünə düşən bir raket türkü də öldürür, farsı da. Ona görə də bizim çağırışımız üç aydın prinsipə əsaslanır:

• Xalq rejimin girovu deyil. Mərkəzi hakimiyyətin nüvə qumarının bədəlini xalqlar ödəməməlidir. Böhranın həlli xaricdən bomba yox, içəridə ədalətli, qeyri-mərkəzi bir idarə quruluşudur.
• Hazırlıqlı və soyuqqanlı olmaq. Böhran anında dağınıq, təşkilatsız xalq ən çox zərəri çəkir. Yerli həmrəylik, məlumat, təmkin — bunlar bir xalqın sığortasıdır.
• Səsimiz öz dilimizdə eşidilsin. Hər böhran həm də bir imkandır: İranın gələcəyi haqqında danışılarkən masada Azərbaycan türkünün də səsi olmalıdır.

Mənbələr: beynəlxalq xəbər mediası və açıq peyk-təhlil hesabatları (CSIS, Al Jazeera, CNN və s.); bəzi iddialar təsdiqlənməmişdir.

2. FEDERATİV DÖVLƏT, YOXSA ALDATMA?

Pezeşkianın «mərkəzsizləşmə» sözləri nə qədər həqiqidir?

Prezident Pezeşkian ana dili, Urmu gölü və «mərkəzsizləşmə» haqqında danışır. Amma söz başqa, qanun başqadır. Bu, həqiqi bir dəyişiklik, yoxsa köhnə bir aldatmanın yeni versiyasıdır?

I. Nə deyilir?

Məsud Pezeşkian seçki kampaniyasından bəri özünü azlıqlara yaxın göstərir. «Azərbaycan xalqının haqlarını, o cümlədən dil haqqını yerinə yetirməliyik» kimi ifadələr işlədib; Urmu gölünün bərpası və idarəetmədə «mərkəzsizləşmə» vədləri verib. Türk kimliyini açıq dilə gətirməsi — «türk olduğuma görə minnətdaram» sözü — çoxları üçün ümid oldu.

Amma diqqət: Pezeşkian «mərkəzsizləşmə»ni həmişə «mövcud sistemin içində», «qanun çərçivəsində» təqdim edir. Yəni o, nə açıq şəkildə federalizmi müdafiə edir, nə də onu tam rədd edir. Söz var, amma sözün arxasında konkret qanun dəyişikliyi yoxdur.

II. Söz və əməl arasındakı uçurum

Həqiqəti ölçməyin ən yaxşı yolu — vədləri nəticələrlə müqayisə etməkdir. İran Konstitusiyasının 15-ci maddəsi ana dilində mətbuat və ədəbiyyata «icazə» versə də, əsas təhsilin fars dilində olmasını şərt qoyur. Yəni türk uşağı hələ də öz ana dilində oxuya bilmir. Pezeşkianın prezidentliyi dövründə bu əsas maddə dəyişmədi. Urmu gölü üçün verilən vədlər də konkret, davamlı nəticəyə çevrilmədi.

Beləliklə, «mərkəzsizləşmə» sözü çox vaxt diqqəti yayındıran bir vasitə kimi işləyir: narazılıq artanda şirin söz deyilir, gərginlik azalanda vəd unudulur.

III. Həqiqi federalizm nə deməkdir?

Aldatma ilə həqiqəti ayırmaq üçün gəlin dəqiq olaq. Həqiqi federativ və ya qeyri-mərkəzi bir quruluş bunları tələb edir:

• Ana dilində təhsil — icazə yox, hüquq. Məktəbdə, universitetdə türk dili tam, rəsmi dil kimi.
• Yerli idarəetmə. Bölgənin gəlirinin, su və təbii sərvətlərinin idarəsində yerli xalqın həqiqi səlahiyyəti.
• Konstitusiya təminatı. Bütün bunlar bir prezidentin xoş sözü ilə yox, dəyişməz qanunla qorunmalıdır. Həqiqi federalizm Konstitusiyada ciddi dəyişiklik tələb edir.

Pezeşkianın dediklərinin heç biri bu səviyyəyə çatmır. Ona görə də mövqeyimiz aydındır: biz hər müsbət söze açığıq, amma sözlə kifayətlənmirik. Ölçümüz əməldir — qanun dəyişəndə, türk uşağı öz dilində oxuyanda inanarıq.

Mənbələr: açıq siyasi təhlillər və müsahibələr (Caspian Post, E-IR və s.); şərh müəllifə aiddir.

3. 21 AZAR: bir xalqın öz dövlətini qurduğu gün

Milli Hökumətin yüz illik yaddaşı və bu günə dərsləri

1945-ci ilin 21 Azarında (12 Dekabr) Təbrizdə Azərbaycan Milli Hökuməti elan olundu. Bir il sürən bu təcrübə bu gün də bizim üçün bir yaddaş, bir qürur və bir dərsdir.

I. Nə baş verdi?

İkinci Dünya Müharibəsinin sonunda, mərkəzi hakimiyyətin zəiflədiyi bir dövrdə Seyid Cəfər Pişəvərinin başçılığı ilə Azərbaycan Demokrat Firqəsi Təbrizdə hakimiyyəti ələ aldı. 1945-ci il noyabrın 20-də Milli Konqres toplandı, Milli Məclis seçildi və Pişəvəri hökumətin başçısı oldu. 21 Azar — yəni 12 Dekabr 1945 — bu Milli Hökumətin rəsmi başlanğıc tarixi sayılır.

II. Bir ildə nə edildi?

Çox vaxt «21 Azar»ı yalnız siyasi bir hadisə kimi xatırlayırlar. Amma əsl əhəmiyyət onun gördüyü işlərdədir. Milli Hökumət cəmi bir il içində:

• Ana dilində təhsil verdi — məktəblərdə dərslər türkcə oldu.
• Təbriz Universitetini qurdu — bu, bölgənin ilk universitetlərindən biridir.
• Torpaq islahatı apardı, kəndliyə torpaq payladı.
• Qadınlara səsvermə hüququ verdi — o dövr üçün inqilabi bir addım.
• Əmək və sosial qanunlar qəbul etdi, yolların, şəhərlərin abadlığına başladı.
• Milli ordu (Qızılbaş) təşkil etdi.

Bir ildə görülən bu işlər göstərir ki, söhbət sadəcə bir üsyandan yox, bir dövlət qurma təcrübəsindən gedir.

III. Niyə yıxıldı?

Milli Hökumət 1946-cı ilin dekabrında süqut etdi. Əsas səbəb daxili deyil, beynəlxalq idi: İran ilə Sovet İttifaqı arasında bağlanan razılaşma və güclü Amerika təzyiqi nəticəsində Sovetlər dəstəyini geri çəkdi. Himayə kəsiləndə mərkəzi ordu bölgəyə girdi. O dövrdə repressiyalar, hətta türkcə kitabların yandırılması baş verdi.

Tarixçilər bu hadisəni fərqli oxuyur: bəziləri onu Sovet təsirli bir layihə kimi tənqid edir, bəziləri isə xalqın öz idarəçiliyinə can atmasının səmimi ifadəsi kimi görür. Biz tam dürüst olaq: bu mübahisə var və onu danmırıq. Amma bir şey şübhəsizdir — bir il ərzində ana dilində məktəb, universitet və qadın səsi kimi işlərin görülməsi, bir xalqın nəyə qadir olduğunu göstərdi.

IV. Bu günə dərsi

21 Azarın bizə mesajı qisas və ya nifrət deyil. Mesaj budur: bir xalq imkan tapanda özünü idarə edə, məktəbini, universitetini, hüququnu qura bilər. Və ikincisi: xarici himayəyə söykənən hər qurum himayə kəsiləndə zəifdir — əsl güc xalqın öz təşkilatlanmasında, öz birliyindədir. Pişəvərinin dövründən qalan ən qiymətli miras bir bayraq yox, bir inancdır: biz özümüzü idarə edə bilərik.

Mənbələr: açıq mənbəli tarixi araşdırmalar (İRAM Center, Visions of Azerbaijan və s.); bəzi tarixlər mənbələrdə fərqlidir.

4. İQTİSADİ DURUM: Azərbaycan şəhərləri böhranın ağırlığı altında

Mərkəzin zənginliyi, bölgənin yoxsulluğu

İran iqtisadiyyatı müharibə, sanksiya və inflyasiya altında əzilir. Bu ağırlığın böyük hissəsi isə Təbriz, Ərdəbil, Urmu kimi Azərbaycan şəhərlərinin çiyinlərinə düşür.

I. Ümumi mənzərə

İranda inflyasiya illərdir ikirəqəmli, bəzi dövrlərdə daha yüksəkdir; rial dəyərsizləşir; sanksiyalar və son müharibə iqtisadiyyatı daha da sıxır. Bu, bütün ölkənin problemidir. Amma yük hər yerə bərabər paylanmır.

II. Mərkəzləşmə: pul harada toplanır?

Ən güclü və dürüst arqumentimiz «Azərbaycan ən yoxsuldur» şüarı deyil — çünki bəzi fars bölgələrində də işsizlik yüksəkdir. Əsl məsələ mərkəzləşmədir: ölkənin bank depozitlərinin və kreditlərinin çox böyük hissəsi Tehranda cəmləşib. Sərmayə, qərar və imkan paytaxta axır; bölgələr isə xammal və işçi qüvvəsi mənbəyi olaraq qalır. Bu, təsadüf deyil, sistemli bir mərkəzçilikdir.

III. Təbriz: sənaye şəhərinin ağrısı

Təbriz tarixən İranın sənaye mərkəzlərindən biridir. Amma son dövrdə bu şəhərdə fəhlə narazılığı artır: maaşların vaxtında ödənilməməsi, elektrik qıtlığı, istehsalın dayanması kimi problemlər xəbərlərdə yer alır. Böyük zavodlarda işçilərin maaş tətilləri, bazarlarda iş adamlarının etirazları baş verir. Bu, quru rəqəm deyil — bir şəhərin iqtisadi nəfəsinin daralmasıdır.

IV. Nəticə

İqtisadi məsələ bizim üçün «kim daha kasıbdır» yarışı deyil. Məsələ ədalətli bölüşdürmədir: bir bölgə öz sərvətini, öz vergisini, öz suyunu idarə edə bilməyəndə, həmişə mərkəzdən asılı və həmişə ikinci dərəcəli qalır. Həll — bölgələrə həqiqi iqtisadi səlahiyyət verən qeyri-mərkəzi bir quruluşdur.

Mənbələr: İran Mərkəzi Bankı məlumatları və bölgə xəbər mediası; işsizlik rəqəmləri ostanlar arasında fərqlidir.

5. QƏRBİ AZƏRBAYCAN: torpaq, kimlik və demoqrafiya məsələsi

Urmu bölgəsinin həssaslığı və təmkinli, təşkilatlı yol

Qərbi Azərbaycan (Urmu bölgəsi) Güney Azərbaycanın ən həssas coğrafiyasıdır. Demoqrafik dəyişmə narahatlığı realdır — amma ona cavab nifrət yox, sənəd, təmkin və təşkilatlanmadır.

I. Həssas coğrafiya

Qərbi Azərbaycan — Urmu və ətrafı — tarixən türk kimlikli bir torpaqdır, eyni zamanda müxtəlif icmaların yan-yana yaşadığı bir bölgədir. Bu zənginlik həm də gərginlik mənbəyi ola bilir. Həssaslığı anlamaq üçün soyuqqanlı baxış lazımdır.

II. Demoqrafiya: nəyi bilirik, nəyi bilmirik?

Burada dürüst olmaq vacibdir. İran siyahıyaalması vətəndaşlardan etnik mənsubiyyət soruşmur. Ona görə də «filan bölgədə türkün faizi bu qədər azaldı» deyən dəqiq, rəsmi bir rəqəm yoxdur. İnternetdə gəzən faizlərin çoxu təxmindir. Biz saxta rəqəmlə iş görmürük.

Buna baxmayaraq, real bir narahatlıq var: sərhəd bölgələrində inzibati bölgü, məskunlaşma və iqtisadi siyasətlər vasitəsilə bölgənin kimlik tarazlığının dəyişdirilə biləcəyi qorxusu. Bu qorxu tarixi təcrübədən doğur və ciddiyə alınmalıdır — amma sübutla, sənədlə danışılmalıdır, şüarla yox.

III. Düzgün cavab

Demoqrafik narahatlığa ən güclü cavab nifrət və qarşıdurma deyil. Əksinə:

• Sənədləşdirmə — bölgənin tarixini, toponimlərini, mədəniyyətini düzgün qeyd etmək və qorumaq.
• Mülki təşkilatlanma — məhəllə, şəhər və bölgə səviyyəsində dinc, qanuni, bir-birinə dəstək olan vətəndaş strukturları.
• Qonşu icmalarla dialoq — gərginlik yox, ortaq hüquq və dinc birgəyaşayış. Çünki bölgənin təhlükəsizliyi qarşılıqlıdır; biri yanırsa, hamı tüstülənir.

IV. Nəticə

Qərbi Azərbaycanın gələcəyi qışqırıqda deyil — düzgün bilgidə, təmkində və təşkilatlanmadadır. Bir xalqın torpağını ən yaxşı qoruyan şey silah yox, onun yaddaşı, birliyi və hüquqi şüurudur.

Mənbələr: açıq mənbəli bölgə araşdırmaları; dəqiq etnik demoqrafik rəqəm rəsmi mənbədə mövcud deyil.