آذربایجانی ها و دعوای طرفداران بابک خرم دین و پیروان امام رضا
درگیرودار شرایط جنگی که اقتصاد کشور بخاطر تحریم و محاصره دریائی عملا فلج شده و مردم گرفتار معیشت روزانه خود هستند، روز جمعه 14 اوت 2026 دوحادثه به ظاهرکم اهمیت، بار دیگر مساله آذربایجان و اختلافات جناح های جمهوری اسلامی با مفاخر ملی آذربایجانی ها را آشکار کرد.
یکی از این حوادث درگیری فیزیکی یک هیئت مذهبی تبریزی با یک هیئت یزدی بود که برای بزرگداشت تولد امام رضا به مشهد رفته بودند. دعوا بین این دوهیئت دراعتراض به سخنان یک مداح که به نسبت قومی امام رضا اشاره کرده بود شروع شد و اعضای این دو هیئت با چوب های عزاداری که با آنها حیدر حیدر می گویند وهرچیزدیگری که در صحن مقبره امام رضا پیدا می شود با همدیگر درگیر شدند که به گفته پلیس دونفر در این درگیری زخمی شده اند. ویدئو های متعددی از این درگیری پخش شده وروز نامه جمهوری اسلامی نیز این درگیری را محکوم کرده و مداحان جاهل را عامل این درگیری دانسته است.
سایت ها وخبرگزاری های رسمی جمهوری اسلامی سخنان مداح را منعکس نکرده اند اما گفته می شود که مداح آذربایجانی، گفته است که «امام رضا عرب نیست». بعضی از محققین که درباره جنبش بابک خرم دین مطلب نوشته اند از جمله حسین دوزگون، بابک خرم دین را شیعه مذهب دانسته اند و محقق دیگری بنام تفرشی به نامه ای اشاره کرده است که بابک خروم دین به امام رضا نوشته و پیشنهاد داده است که حاضر است پیروان خود را به کمک امام رضا بفرستد تا مشترکا با خلافت عباسی مبارزه بکنند. این روایات از آنجا سرچشمه می گیرند که شاه اسماعیل صفوی که در آغاز قرن شانزدهم میلادی مذهب شیعه را دین رسمی ایرانیان کرد، خود را از سلاله امام حسین و شهربانو می دانست که طبق بعضی روایات امام حسین با یک شاهزاده خانم ایرانی بنام « شهربانو» که در جنگ قادسیه اسیر شده بود و بعنوان غنیمت جنگی به امام حسین رسیده بود، ازدواج کرده و از این طریق همه امامان شیعه بعد از امام حسین از جمله امام رضا از نوادگان شهربانو هستند و عرب نیستند.
روستائیان آذربایجان هم که اعتقادات مذهبی سنتی دارند، ایمان خاصی به شفا دادن و بر آورده کردن حاجات در توصل به امام رضا دربین 12 اما شیعه دارند و او را « قریب ایمام ایرضا» می نامند که به خراسان رفته و درقربت مسموم و کشته شده است.
حادثه دوم به حمله امام جمعه تبریز به کارگردان تئاتر کور اوغلو مربوط می شود که بابک خرم دین را با امام رضا مقایسه کرده بود که ظاهرا این مساله در تبریز به اختلافات جناح های حکومتی هم مربوط می شود.
ماجرا از این قرار است که یعقوب صدیقجمالی، کارگردان نمایش «کوراوغلی» که حدود 300 هنرمند در اجرای آن شرکت کرده اند ودر تبریز وهمچنین در کشور های ترک زبان بسیار مشهورشده یک نشست خبری در باره نمیشنامه داشته است. آقای صدیق جمالی از اعضای ستاد انتخاباتی مسعود پزشکیان هم بوده و در نشست خبری این تئاتر گفته است: «همانطور که امام رضا در مقابل خلفای عباسی ایستاد، بابک خرم دین هم در مقابل خلفای عباسی ایستاد. چرا مقابله امام رضا با خلفای عباسی حقانیت دارد، اما مقابله بابک اسلامستیزی است؟ ما نمیتوانیم قهرمانانمان را نگه داریم یا نمیخواهیم؟»
بلا فاصله بعد از اظهارات آقای صدیق جمالی در باره امام رضا وبابک، امام جمعه تبریز واکنش تندی نشان داد، حجت الاسلام احمد مطهریاصل، امام جمعه تبریز که بعد از کشته شدن آیت اله آل هاشم در سقوط هلی کوپتر ابراهیم رئیسی، امام جمعه تبریز شده و مانند اکثریت امام جمعه ها به حناح افراطی جمهوری اسلامی وابسته است، بدون آنکه نامی از این کارگردان ببرد، از «مقایسه امام رضا با فلان فرد» انتقاد کرده و گفته است نمیتوان «به اسم هنر هر چیزی» مطرح کرد. او همچنین خطاب به مسئولان گفته بود امکان جلوگیری از چنین مواردی وجود دارد، اما به خاطر حفظ وحدت خویشتنداری میکنند.
امام جمعه تبریز گفته: «متأسفانه برخی سخنان گزاف و چرند میگویند و مینویسند. شما چهکاره هستید؟ آنقدر سواد هم ندارید که آدم بگوید صاحبنظر هستید و نظر خود را گفتهاید. شما اینطور نیستید؛ من شما را میشناسم. باید با علما در این زمینه جلسه بگذارید و صحبت کنید تا ببینید آیا چیزی از این مسائل سر درمیآورید یا نه! فکر میکنید از هنر سررشته دارید؟»
این سخنان امام جمعه تبریز بار دیگرمخالفت روحانیون شیعه با مفاخر ملی غیر مسلمان را آشکار کرد وعلیرغم بی اعتبار شدن روحانیون بخاطر عملکردشان در حکومت جمهوری اسلامی، هنوز به تکفیر قهرمانان ملی غیر اسلامی مشغولند که البته این قضاوت ریشه در گذشته دارد.
فراموش نکرده ایم که درسال 2003 هنگامیکه به گفته رادیوتلویزیون تبریز،نیم میلیون آذربایجانی برای بزرگداشت بابک خرم دین در قلعه بابک گرد هم آمدند و سرود های ملی بزبان ترکی آذربایجانی خواندند، آیت اله عبدالکریم موسوی اردبیلی به مردم توصیه کرد که به قلعه بابک نروند زیرا بابک ضد اسلام بوده و با مسلمانان جنگیده است.
بدبینی به بابک خرمدین ریشه در رویکرد چهره های مهم انقلاب اسلامی نیز دارد. مرتضی مطهری درباره بابک خرمدین گفته است: «تاریخ را شما بخوانید! میبینید شعارها ایرانی است، اسمها همه ایرانی است. ایرانیهایی که با بابک میجنگیدند گرزی داشتند اسمش را گذاشته بودند کافرکوب. بابک با اسلام و مسلمین میجنگید، با عرب نمیجنگید، عربی در کار نبود. معتصم خلیفه بود ولی او که با معتصم [نمیجنگید.] اگر ایرانیهای مسلمان بابک را یک عنصر ضداسلامی تشخیص نمیدادند که با او به نفع معتصم نمیجنگیدند. ایرانیها از معتصم نهایت تنفر را داشتند ولی حاضر نبودند به قیمت جنگیدن با معتصمها بیایند بابکها را تأیید کنند. میدیدند اگر امر دائر بشود میان بابک و معتصم، باز معتصم از بابک بهتر است».
حال سؤال اینجاست که علمای شیعه چرا تا این اندازه نسبت به بابک خرمدین بدبین هستند؟
یکی از دلایل عمده مخالفت برخی علما شیعه با بابک خرمدین ــ که میتوان نمود آن را در سخنان امام جمعه تبریز هم مشاهده کرد ــ به عقاید مذهبی و سیاسی بابک و خرمدینان بازمیگردد.
چند سال پیش، زمانی که باشگاه ابومسلم خراسان هنوز درلیگ برتر فوتبال ایران حضور داشت، سیداحمدعلمالهدی، امام جمعه مشهد، ابومسلم را فردی یاغی و منحرف خواند که نباید نام او بر یک تیم فوتبال مشهدی قرار بگیرد. به همین دلیل نیز نام تیم ابومسلم بعدها ازعرصه فوتبال حرفهای مشهد کناررفت و جای خود را به «سیاهجامگان» داد. شایان ذکر است که به نظر بعضی ازموخین مشهور مسلمان، خرم دینان در ابتدای کار بخاطر خونخواهی ابومسلم خراسانی، علیه خلافت عباسی، علم طغیان بر افراشته بودند.
تحلیل پژوهشگران بر اساس مجموعه گزارشهای تاریخی، ازجمله تاریخ «البدء و التاریخ» مطهر بن طاهرمقدسى، از مورخان و مؤلفان قرن چهارم هجرى، قیام خرمدینان را ناشی از سه عامل دانسته است:
دلیل نخست سیاسی است. ریشه این خشم سیاسی به کشته شدن ابومسلم خراسانی بازمیگردد؛ اتفاقی که ظاهراً باعث خشم فراوان خرمدینان شده بود، زیرا ابومسلم را نماد مبارزه یک ایرانی با حاکمیت عربی میدانستند.
دلیل دومی که برای قیام خرمدینان مطرح میکنند، اقتصادی است. به استناد این گزارش ها، اصحاب بابک و خرمدینان در تنگدستی میزیستند. این تنگدستی بهطور کلی ناشی از زورگویی عمال دولتی و جنگهای امرای محلی با یکدیگر بوده است.
دلیل سوم وشاید مهمترین دلیل قیام خرمدینان، مذهبی است.پژوهش های تاریخی می گویند که خرمدینان را مسلمانان اعم از عرب و ایرانی، تحقیر میکردند. بر اساس این روایت ها، اصحاب بابک در فقر و ذلت به سر میبردند. ظاهراً مردم خرمیمذهب آن روستاها و نواحی، که از ذلت و خواری رنج میبردند و بنا بر عقاید دینی خود منتظر قیام بودند، به دستور بابک شوریدند و عمال و مأموران خلیفه را، به شرحی که در «البدء و التاریخ» مقدسی آمده، به قتل رساندند.
این عوامل بهخوبی بخشی از ریشههای قیام خرمدینان را آشکار میکند. خرمدینان را میتوان نماد و نماینده نوعی مقاومت آذربایجانی ها در برابر فشار حکومت عباسی دانست. شاید یکی از دلایلی که نام بابک خرمدین برای برخی روحانیان حساسیتبرانگیز است، همین ماهیت ضدخلافتی و هویت غیرعرب جنبش او باشد؛ جنبشی که در برخی روایتها در تقابل با جهان دینی مورد پذیرش علمای مسلمان قرار میگیرد.
در باره اعتقادات خرم دینان، اظهار نظرهای متضادی وجود دارد واکثر مورخان مسلمان با تعصب دینی با خرمدینان و بابکیان برخورد کرده اند اما آنچه که به یقین نزدیک است، عبارت از این است که اعتقادات خرمدینان باقیمانده ازاعتقادات مذهبی قبل از اسلام بوده است.
برخی علما و محققان نیز خرمدینان را به مزدک نسبت دادهاند. ابنندیم که در بخش مربوط به «مذاهب الخرمیة و المزدکیة» بر کتاب «عیون المسائل و الجوابات»، اثر ابوالقاسم بلخی، تکیه داشته، خرمیه را به دو گروه تقسیم کرده است؛ خرمیه نخستین ــ که «محمّره» یا سرخجامگان نیز نامیده میشدند ــ در آذربایجان، ارمینیه، سرزمین دیلم، همدان و دینور زندگی میکردند. آنان ابتدا بر دین مجوسی (زرتشتی)بودند و بعدها به طریق دیگری رفتند.
ابنندیم ــ احتمالاً بر پایه همان مأخذ ــ از دو مزدک سخن میگوید؛ یکی «مزدک قدیم» که خرمیه نخستین پیروان او بودند و مذهب ایشان را کامجویی، نرمخویی، پرهیز از جنگ و خونریزی و آزار توصیف کرده است ولی بعضی از مؤلفان و محققان بابکیه را خشونت ورز دانسته اند و خرمیه را بازماندگان پیروان مزدک و در شمار فرقههای مزدکی محسوب کردهاند. به نوشته ابنندیم، خرمیه بابکیه پیروان بابک بودند و بابک خود دعوی الوهیت داشت و در«مذاهب الخرمیة» قتل، خشم، جنگ و مثله را بدعت نهاد.
مجموع این روایتها نشان میدهد خرمدینی را باید جریانی با ریشههای عمیق در سنتهای دینی پیش از اسلام دانست که در دوره اسلامی نیز به حیات خود ادامه داده و با عناصر سیاسی و هویتی آذربایجانی درآمیخته است.
چرا امام جمعه تبریز از نام بابک خرمدین تا این اندازه برآشفته شد؟
ظاهرا دلیل اصلی واکنش امام جمعه تبریز را باید در سخنان یعقوب صدیقجمالی جستوجو کرد؛ جایی که او بابک خرمدین را در کنار امام رضا قرار داد و میان ایستادگی این دو در برابر خلفای عباسی نوعی مقایسه برقرار کرد. اما صدیق جمالی کارگردان تئاتر،طرفدار جناح مصلحت گرای مسعود پزشکیان در جمهوری اسلامی است ولی امام جمعه تبریز وابسته به جناح رقیب اوست و در شرایط ملتهب جنگی فعلی که جناح جنگ طلب جمهوری اسلامی خود را در موضع قدرت احساس می کند، وابستگان این جناح نظیراحمد مطهری اصل امام جمعه تبریز، زبان باز کرده اند.
ماشااله رزمی
16 اوت 2026
