اول مهر ۱۴۰۵؛ نبود عدالت آموزشی و ۴۷ سال بیاعتنایی به زبان مادری در ایران
با آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۵، میلیونها کودک ترک، کرد، بلوچ، عرب و ترکمن بار دیگر پشت نیمکتهایی نشستند که در آنها هیچ جایی برای زبان مادریشان نیست. اصل ۱۵ قانون اساسی که آموزش ادبیات زبانهای محلی و قومی را در کنار فارسی آزاد اعلام کرده، پس از نزدیک به ۴۷ سال هنوز به یک برنامهٔ منظم و سراسری در مدارس تبدیل نشده است.
نویسنده و پژوهشگر آذربایجانی، ماشاالله رزمی، در یادداشتی به مناسبت اول مهر، اجرا نشدن آموزش به زبان مادری را یکی از روشنترین نمونههای «نبود عدالت آموزشی» در ایران میداند. متن کامل این یادداشت را در ادامه میخوانید.
نبود عدالت آموزشی در ایران
به مناسبت اول مهر ۱۴۰۵، روز بازگشایی مدارس — نوشتهٔ ماشاالله رزمی
در سال ۱۳۵۸ هنگام نوشتن قانون اساسی، «خانهٔ اقوام» که به همت فعالان فرهنگی در تهران تشکیل شده بود به مجلس خبرگان پیشنهاد داد که «آموزش به زبان مادری» بهعنوان یک خواست همگانی در قانون اساسی قید شود. محمد بهشتی، رئیس مجلس خبرگان، این پیشنهاد را پذیرفت اما در نهایت اصل ۱۵ قانون اساسی تصویب شد که تصریح میکند: «استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانههای گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس در کنار زبان فارسی آزاد است.» اما متأسفانه در ۴۷ سال گذشته این قانون که جزو حقوق ملت در قانون اساسی است نقض شده و اعضای فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی تا به حال مخالفان اصلی اجرای این قانون بودهاند که به نادرست ادعا میکنند آموزش به زبان مادری باعث تضعیف زبان فارسی و وحدت ملی میگردد.
آذربایجانیها همواره خواهان آموزش به زبان مادری بودهاند و بهصورت مدنی در این راه تلاش کردهاند. هماکنون بیش از ۲۵۰ نفر از فعالان فرهنگی آذربایجانی که خواستهٔ اصلی آنها آموزش به زبان مادری است، در زندانهای تبریز، اردبیل و تهران به اتهام «اقدام علیه امنیت کشور» زندانی هستند؛ از جملهٔ آنها میتوان به عباس لسانی، یوروش مهرعلیبیگلو، مرتضی پروین، علی بابائی، سیامک میرزائی و عظیمی قدیم اشاره کرد. در میان اینان نویسنده، هنرمند، حقوقدان، پزشک و حتی روحانی وجود دارد که خواست اصلیشان برقراری عدالت آموزشی است.
عدم آموزش به زبان مادری باعث میگردد که دانشآموز مشکل یادگیری داشته باشد و اعتمادبهنفس خود را از دست بدهد و در مقاطع مختلف به علت مشکل زبان ترک تحصیل کند؛ و آنهایی هم که دورهٔ متوسطه را تمام میکنند هنگام ورود به دانشگاهها مشکل زبان پیدا میکنند، بهطوری که طبق آمارها درصد پایینی از کسانی که زبان مادریشان فارسی نیست موفق میشوند از کنکور سراسری بگذرند. در نتیجه تعداد غیرفارسها بهتدریج در مقطع تحصیلات عالی کم میشود و به این ترتیب نقش آنها در ادارهٔ کشور کمتر میگردد و این امر باعث عقبماندگی مناطق غیرفارس کشور میشود.
آموزش به زبان مادری از حقوق پایهای انسانهاست و تمامی قوانین بینالمللی آموزش به زبان مادری را توصیه میکنند؛ از جمله منشور جهانی حقوق بشر، کنوانسیون حقوق کودک و اعلامیهٔ حقوق شهروندی بر آموزش زبان مادری تأکید دارند. سند ۲۰۳۰ سازمان ملل متحد نیز برای توسعهٔ پایدار، آموزش به زبان مادری را به همهٔ دولتها توصیه میکند.
ایران یک کشور کثیرالملله است؛ زبانها و ادیان مختلف در این کشور وجود دارند، لذا بدون آموزش به زبان مادری، عدالت آموزشی در کشور برقرار نمیشود و بدون عدالت، دموکراسی و همزیستی مسالمتآمیز غیرممکن میگردد. ایران اگر بخواهد از عقبماندگی و چرخهٔ خشونت خلاص شود باید همبستگی ملی را با عدالت آموزشی تضمین کند و مانند تمام کشورهای کثیرالملله، آموزش به زبان مادری را به رسمیت بشناسد؛ نه مانند حالا که فعالان فرهنگی را حتی به جرم گرامیداشت «روز جهانی زبان مادری» بازداشت و زندانی میکند.
ماشاالله رزمی — ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶
استاد شهریار در زمانی که فارسی زبان رسمی و انحصاری مدارس شد، سروده است:
فرهنگ ما برای جهالت فزودن است
مأمور زشت بودن و زیبا نمودن است
برنامهاش که سخت به دستور اجنبی است
از بهر مغز خستن و اعصاب سودن است
یک درس زندگی به جوانان نمیدهد
طوطیمثال قصهٔ مهمل سرودن است
در بسته باد مدرسهای که قصد آن
بر روی ملتی در ذلت گشودن است
بیدار شو که نغمهٔ طنبور اجنبی
لالایی است از پی بهتر غنودن است
ملت به خواب غفلت و دولت شریک دزد
دزدی که در پی رمق از ما ربودن است
دویچه وله: «آغاز سال تحصیلی، باز هم بدون زبانهای مادری»
روز سهشنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۵، سرویس فارسی دویچه وله نیز گزارشی با همین موضوع منتشر کرد و در آن با سه کارشناس گفتوگو کرد. حسن شریعتمداری، فعال سیاسی، ریشهٔ این مسئله را در روند شکلگیری «دولت متمرکز» در ایران معاصر و سیاست «یکسانسازی زبانی» میداند و بر آموزش دورهٔ ابتدایی به زبان مادری در کنار فارسی بهعنوان زبان مشترک تأکید میکند. کارینا جهانی، استاد زبانهای ایرانی در دانشگاه اوپسالای سوئد، میگوید کودکی که زبان نخستش فارسی نیست با ورود به مدرسه دچار «شوک» میشود و بهرسمیتشناختن حقوق زبانی به «انسجام کشور» کمک میکند. در همین گزارش، ماشاالله رزمی نیز اجرا نشدن اصل ۱۵ را نمونهای از نبود عدالت آموزشی خوانده است.
🔗 متن کامل گزارش دویچه وله فارسی (نوشتهٔ مراد رحمتی)
