بخش اول اما همین گذشته نشان می‌دهد که معرفی ایران به‌عنوان سرزمینی با تاریخ و هویتی صرفا ف
بخش اول
اما همین گذشته نشان می‌دهد که معرفی ایران به‌عنوان سرزمینی با تاریخ و هویتی صرفا فارسی، با واقعیت تاریخی سازگار نیست.
مرز امروز ایران و جمهوری آذربایجان نیز از دل یک انتخاب مردمی بیرون نیامد. در آغاز قرن نوزدهم، جنگ‌های حکومت قاجار و امپراتوری روسیه، سرنوشت خان‌نشین‌های قفقاز را تغییر داد. با عهدنامه گلستان در ۱۸۱۳، بخش بزرگی از متصرفات قفقازی قاجار به روسیه واگذار شد. جنگ دوم و عهدنامه ترکمنچای در ۱۸۲۸، ایروان و نخجوان را نیز از قلمرو قاجار جدا کرد و ارس در بخش مهمی از مسیر خود به مرز تبدیل شد. مردم دو سوی آن در تعیین این مرز نقشی نداشتند.
از آن پس، دو سوی ارس راه‌های متفاوتی پیمودند. در شمال، پس از سقوط امپراتوری روسیه، جمهوری آذربایجان در ۱۹۱۸ تأسیس شد؛ در ۱۹۲۰ زیر سلطه شوروی رفت و در ۱۹۹۱ استقلال خود را بعد از فروپاشی شوروی بازیافت. در جنوب، آذربایجان در ساختار سیاسی پرشین کہ بعدا تغییر نام داد بہ ایران باقی ماند و بارها به یکی از کانون‌های اصلی مبارزه برای تغییر آن تبدیل شد. مرز، ارتباط سیاسی را محدود کرد، اما زبان، خاطره و پیوندهای فرهنگی را از میان نبرد.
در انقلاب مشروطه، هنگامی که محمدعلی‌شاه مجلس را به توپ بست و استبداد دوباره قدرت گرفت، تبریز ایستاد. ستارخان و باقرخان همراه مردم شهر، در برابر نیروهای سلطنت مقاومت کردند و با تحمل محاصره، گرسنگی و جنگ، امکان ادامه مبارزه را زنده نگه داشتند. مشروطه بدون این مقاومت، به‌آسانی می‌توانست در همان استبداد صغیر دفن شود.
ستارخان و باقرخان علیه پادشاهی از خاندان قاجار جنگیدند. این نکته را باید به خاطر سپرد: هم‌زبان بودن مردم و حاکم، به‌خودی‌خود آزادی و حقوق مردم را تضمین نمی‌کند. امروز نیز حضور یک مقام ترک‌زبان در حکومت، به معنای تأمین حقوق ملت ترک آذربایجان نیست و نمی‌تواند جای حق آموزش به زبان مادری و اختیار مردم در اداره امور خود را بگیرد. آنچه اهمیت دارد این نیست که حاکم به چه زبانی سخن می‌گوید؛ مهم این است که آیا به حقوق و اراده مردم احترام می‌گذارد و حق تصمیم‌گیری آنان درباره سرنوشتشان را به رسمیت می‌شناسد یا نه.
چند دهه بعد، آذربایجان بار دیگر کوشید برای اداره امور خود جایگاهی به دست آورد. حکومت ملی آذربایجان به رهبری سیدجعفر پیشه‌وری در آذر ۱۳۲۴ تشکیل شد و آموزش به زبان ترکی آذربایجانی و اصلاحات محلی را در دستور کار قرار داد. این حکومت در بستر حضور ارتش شوروی شکل گرفت و از حمایت آن برخوردار بود؛ واقعیتی که در بررسی تاریخی نمی‌توان کنار گذاشت. اما فروکاستن تمام ماجرا به نقش شوروی نیز مطالبات واقعی مردم درباره زبان، زمین و اداره امور محلی را نادیده می‌گیرد.
پس از خروج نیروهای شوروی و شکست توافق‌های سیاسی، ارتش حکومت محمدرضاشاه در آذر ۱۳۲۵ به آذربایجان هجوم برد و حکومت پیشه‌وری سقوط کرد. ورود ارتش و تصرف شهرها، که در روایت رسمی سلطنت «نجات آذربایجان» نام گرفت، در حافظه بسیاری از آذربایجانیان با اشغال، کشتار، بازداشت، غارت و تبعید گره خورده است. سرکوب تنها به شکست نیروهای مسلح حکومت محلی محدود نماند؛ فعالان سیاسی و مردم غیرنظامی نیز قربانی شدند.
جمیل حسنلی، تاریخ‌پژوه آذربایجانی، شمار کشته‌شدگان را حدود سی هزار نفر ذکر کرده است؛ پژوهش‌های دیگر ارقام پایین‌تری آورده‌اند و درباره تعداد دقیق قربانیان اتفاق‌نظر وجود ندارد. اما اختلاف بر سر شمار قربانیان، اصل کشتار و سرکوب گسترده پس از سقوط حکومت پیشه‌وری را از میان نمی‌برد. این زخم، بخشی از رابطه آذربایجان با دولت مرکزی شد و آثار آن در حافظه سیاسی مردم باقی ماند. سرنوشت سیدجعفر پیشه‌وری رھبر آزربایجان نیز بخش دیگری از این تجربه تاریخی است. پیشه‌وری پس از اشغال آزربایجان توسط رژیم پھلوی به آذربایجان شوروی رفت و در سال ۱۹۴۷ در پی یک سانحه رانندگی جان باخت؛ درباره چگونگی مرگ او روایت‌های متفاوتی وجود دارد.
با وجود این تجربه، آذربایجان در مبارزه علیه پهلوی نیز حضوری مؤثر داشت. قیام ۲۹ بهمن ۱۳۵۶ تبریز، از رویدادهایی بود که اعتراض‌ها را گسترش داد و به جنبشی سراسری نیرو بخشید. آن مبارزات سرانجام در بهمن ۱۳۵۷ سلطنت را سرنگون کرد. اما مردمی که برای پایان‌دادن به استبداد برخاسته بودند، با حکومتی روبه‌رو شدند که استبداد سیاسی را با اقتدار دینی درآمیخت و دامنه مداخله در زندگی مردم را گسترش داد. حقوق زبانی و ملی نیز همچنان معطل ماند.
