همدان تورک است و به خود بازمی‌گردد
همدان اغلب «بیرون از آذربایجان» معرفی می‌شود. اما تاریخ و جغرافیا چیزِ دیگری می‌گویند: همدان دیاری با هویتِ تورک است و به ریشهٔ خود بازمی‌گردد.
حقیقتِ تاریخی
استانِ همدان جمعیتِ بزرگِ تورک دارد — ایلاتِ تورک چون افشار، قره‌گوزلو، شاهسون و بهارلو قرن‌هاست اینجا زیسته‌اند. پژوهشگران جغرافیای شکل‌گیریِ تورک‌های آذربایجان را تا خطِ سلطانیه–زنجان–همدان در جنوب امتدادیافته می‌دانند. یعنی همدان برای تورک‌بودن جایی افزوده‌شده نیست؛ بخشی طبیعی از این جغرافیاست.
چرا «از یادرفته» است؟
تقسیماتِ اداری اغلب واقعیتِ تاریخی و قومی را پنهان می‌کند. وقتی همدان استانی جدا نشان داده شود، پیوندِ آن با تورک‌های آذربایجان از تصویرِ رسمی پاک می‌شود. به این، سیاستِ زبانی و آسیمیلاسیون نیز افزوده می‌شود. صادق باشیم: چون سرشماریِ ایران قومیت نمی‌پرسد، دادنِ درصدِ دقیقِ تورک در همدان با رقمِ رسمی ممکن نیست — اما وجودِ ایلاتِ تورک تاریخاً مستند است.
«بازگشت به خود» یعنی چه؟
سخن از تغییرِ قهریِ مرز نیست. سخن از حافظه است:
- شناختن — دانستن و مستندکردنِ تاریخ، نام‌های جغرافیایی و ایلاتِ تورکِ همدان.
- زبان — زنده‌نگه‌داشتنِ تورکی در منطقه و انتقالش نسل‌به‌نسل.
- اتحاد — پیوندِ تورکِ همدان با تبریز، زنجان و قشقایی در یک حافظهٔ مشترک.
نتیجه
دیاری آنگاه «به خود بازمی‌گردد» که مردمانش به‌یاد آورند کیستند. تورک‌بودنِ همدان یک ادعا نیست، یک تاریخ است. و تاریخ، هر چه پنهان شود، روزی صاحبِ خود را می‌یابد.
منابع: پژوهش‌های تاریخی-مردم‌شناختیِ منبع‌باز دربارهٔ پراکندگیِ تورک‌های آذربایجان؛ درصدِ دقیقِ قومی در منبعِ رسمی نیست.
این نوشته بخشی از هفته‌نامهٔ آذخبر — شمارهٔ ۶ است. برای کلِ شماره (PDF و خوانندهٔ آنلاین) به صفحهٔ ژورنال مراجعه کنید.
