گزارش محرمانه از آزربایجان در دوره پهلوی

چند سالی بعد از روی کار آمدن پهلوی اول در ایران، یک افسر ارتش تورکیه گزارش محرمانه‌ای به دولت متبوع خود از وضعیت آزربایجان می‌نویسد که توحید ملک‌زاده دیلمقانی آن را به فارسی ترجمه کرده است.

چون این یک گزارش محرمانه بوده، طبیعی است که به واقعیات آن روزگار، بسیار نزدیک باشد.

طبیعتا پروژه آسیمیلاسیون و یکسان‌سازی زبانی از همان آغاز، چنان پررنگ بوده که در این گزارش محرمانه نیز به کرّات به آن پرداخته شده است.

در بخشی از گزارش می‌خوانیم:
«امروزه جوان و روشنفکر تورک آزربایجانی، خواه به‌سبب تلقینات، خواه به‌سبب منافع و یا ترس از حکومت از گفتن «من تورکم» در تردید و حتی هراس است. در شهرها به‌جای «تورک» لفظ «عجم» به‌کار می‌رود. دهاتی‌ها بیشتر از شهری‌ها جسورند و خودشان را تورک می‌نامند آن‌هم به این خاطر نیست که روستاییان شعور تورکی دارند؛ خیر بلکه به سبب این است که پروژه فارسی‌کردن هنوز به روستاها نفوذ نکرده است. چه شهری چه روستایی ما را «عثمانلی» خطاب می‌کنند روستائیان در خصوص شیعه‌گری از شهری‌ها بیشتر متعصبند شیعه‌بودن آزربایجان مهم‌ترین عامل همگرایی با جامعه فارسی می‌باشد.»

این گزارش را می‌توانید از سایت کتابراه با قیمت هجده‌هزار تومان دانلود کرده و بخوانید.